Antibiotica: indicatoren voor het doelmatig voorschrijven van antibiotica door huisartsen

Wat houden deze indicatoren in?

• De kwantitatieve indicator mikt op een daling van 40% van het aantal  voorschriften voor antibiotica door huisartsen en wordt apart vastgesteld voor:
  • kinderen (≤ 14 jaar)
  • jongeren en volwassenen (≥ 15 jaar).

Minstens 40 % van de voorschriften voor antibiotica worden gezien als overbodig, omdat ze betrekking hebben op aandoeningen waarvoor antibiotica niet werken.14% van die onnodige voorschriften zien we bij een banale verkoudheid,  19% bij griep en 14% bij niet-infectieus gerelateerde klachten.

VOORSCHRIFTEN VOOR ANTIBIOTICA PER LEEFTIJDSCATEGORIE

Deze indicator geeft het maximum percentage patiënten met een voorschrift voor een terugbetaald antibioticum weer ten opzichte van het totale aantal patiënten met een voorschrift voor een terugbetaalde farmaceutische specialiteit.

De NRKP heeft dat maximum percentage vastgelegd op 45% voor patiënten tot en met 14 jaar en op 23% voor patiënten vanaf 15 jaar.

waarbij:

pat_AB = aantal patiënten met een voorschrift voor een terugbetaald antibioticum (ATC J01)

pat_farma spec = aantal patiënten met een voorschrift voor een terugbetaalde farmaceutische specialiteit (geneesmiddelen met terugbetalingscategorie 0750514, 0750536, 0750551, 0750573, 0750595, 0753476, 0753491, 0758015, 0758030, 0758052, 0758074, 0758096, 0758111, 0758133)

• De 2 kwalitatieve indicatoren focussen op een drastische vermindering van antibiotica die voorbehouden zijn voor specifieke situaties, de zogenaamde tweedelijnsantibiotica. Die worden nu veel te vaak onterecht voorgeschreven ten nadele van de aangeraden eerstelijnsantibiotica.

Wanneer een antibioticum therapeutisch verantwoord is, opteert men vaak in eerste instantie voor amoxicilline conform de aanbevelingen van BAPCOC (Belgische commissie voor de coördinatie van het antibioticabeleid). Enkel in gevallen van penicilline-allergie of -intolerantie opteert men voor een tweedelijnsantibioticum.
Specifieke infectieuze aandoeningen vereisen wel een tweedelijnsantibioticum, aangezien klassieke penicillines niet werkzaam zijn tegen deze pathogenen (bv. een mycoplasma-infectie).

Om de hoeveelheid antibiotica te bepalen, baseren de kwalitatieve indicatoren zich op de Daily Defined Dose (DDD). Dit is de standaard dagdosering van de werkzame stof die per dag wordt toegediend wanneer deze wordt voorgeschreven voor zijn hoofdindicatie. Een berekening in DDD is nauwkeuriger dan een berekening per verpakking (bv. dozen, flessen). De dosis kan immers sterk variëren van verpakking tot verpakking.

VOORSCHRIFTEN VOOR “ZUIVERE” AMOXICILLINE

Deze indicator geeft het minimum percentage DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde “zuivere” amoxicilline (niet gecombineerd met clavulaanzuur) weer ten opzichte van het totale aantal DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde amoxicilline (al dan niet gecombineerd met clavulaanzuur).

De NRKP heeft dat minimum percentage vastgelegd op 80%.

waarbij:

DDD amoxi = aantal DDD (defined daily dose) aan voorgeschreven en terugbetaalde amoxicilline (ATC J01CA04)

DDD amoxiclav = aantal DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde amoxicilline geassocieerd met clavulaanzuur (ATC J01CR02)

VOORSCHRIFTEN VOOR TWEEDELIJNSANTIBIOTICA

Deze indicator geeft het maximum percentage DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde tweedelijnsantibiotica weer ten opzichte van het totale aantal DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde antibiotica.

De NRKP heeft dat maximum percentage vastgelegd op 20%.

waarbij:

DDD tweedelijnsAB = aantal DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde tweedelijnsantibiotica : amoxicilline geassocieerd met clavulaanzuur (ATC J01CR02), cefalosporines (ATC J01D), chinolonen (ATC J01M) en macroliden (ATC J01FA)

DDD AB = aantal DDD aan voorgeschreven en terugbetaalde antibiotica (ATC J01)

Waarom werden deze indicatoren voorgesteld?

We vragen de artsen met deze indicatoren rekening te houden wanneer ze antibiotica voorschrijven. Dat is van belang voor de volksgezondheid omdat we alleen met een drastische vermindering van overbodige antibioticavoorschriften de antibioticaresistentie kunnen indijken en nosocomiale infecties kunnen voorkomen. Minder antibioticaverbruik is ook goed voor het milieu en financieel voordelig voor de patiënt en de ziekteverzekering.

België is binnen de EU één van de grootste antibioticaverbruikers. De invoering van deze indicatoren komt tegemoet aan de aanbevelingen van het Rekenhof (december 2022 -) en de door de Europese ministers van volksgezondheid, waaronder minister Frank Vandenbroucke, vooropgestelde doelstellingen om de menselijke consumptie van antibiotica substantieel te doen dalen tegen 2030 (juni 2023). 

De bestaande richtlijnen op basis van de onderzoeksresultaten opgenomen in de “Eurobarometer rapporten” en gevalideerd door de ECDC (European Centre for Disease prevention and Control) en de aanbevelingen door BAPCOC zijn de basis om de verantwoordingsdrempel van de indicatoren vast te leggen. Minimaal 40% van de voorgeschreven antibiotica blijkt overbodig.

Hoewel elke indicator een weerslag kan hebben op de begroting, is het voornaamste doel ervan geenszins te besparen. In sommige gevallen zal er bespaard worden, terwijl in andere gevallen extra uitgaven voor geschiktere zorg nodig zullen zijn. Als er echter middelen vrijkomen, kunnen deze opnieuw worden geïnvesteerd in de gezondheidszorg.

Het invoeren van indicatoren met een verantwoordingsdrempel is slechts één van de hefbomen om het overbodig antibioticagebruik tegen te gaan. Bijkomende flankerende maatregelen worden uitgewerkt binnen de diverse gezondheidszorgadministraties (RIZV, FAGG, FOD VG,…). Er wordt hierbij onder meer voorzien in de verplichte aflevering en tarificatie van antibiotica per eenheid, met geplande uitrol in 2026. Daarnaast worden de artsen-voorschrijvers extra ondersteund met het aanreiken van handige hulpmiddelen om de richtlijnen zo maximaal mogelijk te kunnen opvolgen.

Bovendien zal de therapeutische vrijheid van de arts onaangeroerd blijven en zal iedereen die baat heeft bij een behandeling met antibiotica, die blijven ontvangen. De totstandkoming van deze indicatoren wordt nader toegelicht in het NRKP-dossier.

Hoe sensibiliseren we de huisartsen?

Toen de indicatoren in het Belgisch Staatsblad werden gepubliceerd, heeft de Dienst voor geneeskundige evaluatie en controle (DGEC) van het RIZIV een sensibiliseringsbrief naar de betrokken artsen verzonden over de naleving van deze indicatoren.

En in juli 2024 heeft de DGEC een eerste brief met individuele feedback verzonden naar de huisartsen die minstens één door de ziekteverzekering terugbetaald antibioticum hebben voorgeschreven in de voorbije 5 jaar, vóór de publicatie van de indicatoren dus. De huisartsen hadden tot voor de verzending van die brief, waarmee ze zich konden situeren ten opzichte van de indicatoren en de andere huisartsen, nog niet de kans gehad om hun voorschrijfgedrag aan te passen.

Een tweede individuele feedback zal in het eerste kwartaal van 2026 via ProGezondheid ter beschikking zijn voor de betrokken artsen. Het doel hiervan is hen in staat te stellen de evolutie van hun voorschrijfgedrag te analyseren voor de periode na de publicatie van de indicatoren.

De DGEC onderzoekt de invoering van een proces van responsabilisering voor situaties die vragen oproepen.

Een jaar na de publicatie van de indicatoren: welke impact op de voorschriften?

We analyseerden de impact van de indicatoren op het voorschrijven van antibiotica door huisartsen een jaar na de lancering van deze indicatoren.

Deze eerste resultaten zijn een stap in de goede richting: het aantal voorgeschreven antibiotica is afgenomen. Zelfs als de impact van de indicatoren op de keuze van het voorgeschreven type antibiotica nog beperkt is, geloven wij dat de waargenomen trend een bemoedigend signaal is vanuit de basis dat het belangrijk is om te behouden en te consolideren.

In dit rapport vindt u de eerste geïllustreerde en becommentarieerde resultaten, een jaar na de publicatie van de indicatoren voor een doelmatig voorschrijven van antibiotica door huisartsen.

Deze positieve dynamiek is mede te wijten aan de gelijktijdige invoering van de indicatoren en andere begeleidende maatregelen zoals het beslissingsondersteunend platform bij het voorschrijven van antibiotica PSS Antimicrobieel, de Barometer Antibiotica, in het kader van de praktijkpremie voor huisartsen, de verdubbeling van de accrediteringspunten voor LOK-bijeenkomsten, gericht op de bevordering van een kwaliteitsvol antibioticabeleid, enz.